Hợp tác theo cách của người Hà Lan

Việt Nam và Hà Lan có nhiều điểm chung hơn nhiều người vẫn nghĩ. Cả hai đều là những quốc gia thương mại được hình thành bên những vùng châu thổ lớn, cả hai đều sống chung với nước, và cả hai đều là những nước xuất khẩu lương thực, thực phẩm lớn. Hai nước đã hợp tác về quản lý nước kể từ khi thiết lập quan hệ đối tác chiến lược năm 2010, và Kế hoạch Đồng bằng sông Cửu Long (Mekong Delta Plan), được hai bên cùng xây dựng và phê duyệt năm 2013, đã góp phần định hình Quy hoạch vùng Đồng bằng sông Cửu Long được phê duyệt năm 2022. Ngày nay, Hà Lan là đối tác thương mại lớn nhất của Việt Nam trong Liên minh châu Âu và là nhà đầu tư lớn nhất đến từ EU tại Việt Nam.

Trước hết là thương nhân, và cũng là nhà nông

Năm 2025, Hà Lan xuất khẩu nông sản trị giá 137,5 tỷ euro, vì thế nước này thường được nhắc đến là nước xuất khẩu nông sản lớn thứ hai thế giới, chỉ sau Hoa Kỳ. Con số này cần được giải thích đôi chút, bởi chính lời giải thích đã là một bài học. Khoảng 49 tỷ euro trong số đó là hàng tái xuất: hàng hóa nhập khẩu từ nơi khác rồi được buôn bán tiếp, theo truyền thống thương mại có từ thời Công ty Đông Ấn Hà Lan (VOC) thế kỷ XVII. Phần lớn trong khoảng 88 tỷ euro còn lại được sản xuất hoặc chế biến tại Hà Lan chứ không phải được trồng tại đó. Chẳng hạn, các sản phẩm ca cao là nhóm hàng xuất khẩu lớn thứ hai với 12,4 tỷ euro, dù với khí hậu Hà Lan, không một cây ca cao nào có thể mọc được ở đây.

Những gì nông dân và nhà vườn Hà Lan tự sản xuất nhỏ hơn nhiều so với những con số nổi bật kia, nhưng lại đáng nể về chất lượng và hiệu quả. Sữa, rau trồng trong nhà kính, hoa, khoai tây giống và công nghệ chọn tạo giống cây trồng của Hà Lan nổi tiếng khắp thế giới, nhờ sự hợp tác chặt chẽ giữa nông dân, các trường đại học như Wageningen, chính phủ và doanh nghiệp, cùng sự kiên trì hướng tới sản xuất nhiều hơn với ít đất đai, nước và năng lượng hơn.

Với Việt Nam, một nước sản xuất lớn về cà phê, lúa gạo, trái cây và thủy sản, cả hai nửa của câu chuyện Hà Lan đều đáng quan tâm. Canh tác tốt tạo ra giá trị. Chế biến, thương mại và tri thức thường tạo ra giá trị còn lớn hơn.

Hợp tác xã: nhà sản xuất nhỏ, cùng nhau vững mạnh

Một số doanh nghiệp thực phẩm hàng đầu của Hà Lan thuộc sở hữu của chính người nông dân. FrieslandCampina, được biết đến tại Việt Nam qua thương hiệu Cô Gái Hà Lan (Dutch Lady), là một hợp tác xã thuộc sở hữu của gần 14.000 nông dân chăn nuôi bò sữa là thành viên. Rabobank khởi đầu từ cuối thế kỷ XIX với các hợp tác xã tín dụng địa phương do những người nông dân gặp khó khăn trong việc vay vốn lập nên. Hợp tác giúp các nhà sản xuất nhỏ có được quy mô, khả năng kiểm soát chất lượng và sức mạnh thương lượng mà một mình họ không bao giờ có được, trong khi quyền sở hữu và lợi nhuận vẫn nằm trong tay họ. Cạnh tranh giúp doanh nghiệp luôn nhạy bén, nhưng đó không phải là nguồn sức mạnh duy nhất. Khi các doanh nghiệp liên kết với nhau dựa trên lợi ích chung và sự tương trợ, họ tạo dựng được sức chống chịu mà chỉ riêng cạnh tranh hiếm khi tạo ra.

Việt Nam hiểu rất rõ sức mạnh này. Đất nước có truyền thống hợp tác lâu đời: những làng nghề nơi các gia đình cùng chia sẻ tay nghề và khách hàng, tình làng nghĩa xóm tương trợ lẫn nhau, và một phong trào hợp tác xã ngày nay có hơn 30.000 hợp tác xã với gần bảy triệu thành viên, được hỗ trợ bởi Luật Hợp tác xã năm 2023 với nhiều điểm đổi mới, có hiệu lực từ tháng 7 năm 2024. Trong nhịp tăng trưởng nhanh, sức mạnh tiềm ẩn này đôi khi bị lãng quên. Với những người sản xuất cà phê, trái cây, thủy sản hay lúa gạo, một hợp tác xã hoặc hiệp hội sản xuất được vận hành tốt có thể cùng chia sẻ chi phí chế biến, chứng nhận và tiếp thị, đồng thời giúp đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của người mua nước ngoài về truy xuất nguồn gốc.

Mô hình “polder”

Phần lớn lãnh thổ Hà Lan nằm thấp hơn mực nước biển và được bảo vệ bởi hệ thống đê. Qua nhiều thế kỷ, những người láng giềng buộc phải đồng lòng giữ gìn đê điều, dù có khác biệt ở những việc khác, nếu không tất cả sẽ cùng bị ngập. Nhiều người Hà Lan xem đây là cội nguồn của “mô hình polder” (polder là vùng đất trũng được bao quanh bởi đê): thói quen đi đến quyết định thông qua tham vấn kiên nhẫn. Từ năm 1950, Hội đồng Kinh tế – Xã hội (SER) đã quy tụ đại diện giới chủ, người lao động và các chuyên gia độc lập để tư vấn cho chính phủ. Với Thỏa thuận Wassenaar năm 1982, giới chủ và công đoàn đã đồng ý kiềm chế tăng lương để đổi lấy nhiều việc làm hơn, một bước ngoặt đối với nền kinh tế Hà Lan.

Tham vấn cần thời gian, và người Hà Lan cũng nổi tiếng là thẳng thắn. Tuy vậy, những quyết định được đưa ra cùng nhau thường được thực hiện tốt, vì mọi người hiểu và ủng hộ chúng. Trong một công ty, điều này đơn giản có thể là lắng nghe những người sẽ trực tiếp thực hiện công việc trước khi chốt quyết định. Cách làm ấy rất gần gũi với giá trị coi trọng sự hài hòa của người châu Á.

Thương nhân với tầm nhìn dài hạn

Người Hà Lan đã làm thương mại qua nhiều thế kỷ, và một số doanh nghiệp của họ có tuổi đời đáng kinh ngạc. Doanh nghiệp gia đình Van Eeghen ở Amsterdam, thành lập năm 1662, khởi đầu bằng việc buôn len và vải lanh cùng nhiều mặt hàng khác, ngày nay cung cấp nguyên liệu dinh dưỡng. Rotterdam, cảng biển lớn nhất châu Âu, có lượng hàng hóa thông qua khoảng 428 triệu tấn trong năm 2025. Sợi chỉ xuyên suốt là sự kiên nhẫn: đầu tư vào tri thức, hạ tầng và các mối quan hệ, đồng thời điều chỉnh mặt hàng kinh doanh khi thế giới thay đổi.

Một sức mạnh chung

Có lẽ bài học hữu ích nhất từ Hà Lan đối với Việt Nam không phải là một kỹ thuật, mà là một lời nhắc nhở. Doanh nghiệp, cộng đồng và các cơ quan, tổ chức công của Việt Nam từ lâu đã biết cách hợp tác cũng như cạnh tranh. Chủ động đưa truyền thống ấy vào kinh doanh hiện đại, thông qua các hiệp hội, hợp tác xã, cơ sở vật chất dùng chung và quan hệ lâu dài với nhà cung cấp, có thể sẽ là một trong những lợi thế thầm lặng của đất nước trong những năm tới.