Chi đúng, không phải chi nhiều

Những năm qua là quãng thời gian nhiều thử thách đối với không ít doanh nghiệp Việt Nam. Năm 2025, khoảng 195.000 doanh nghiệp được thành lập mới và hơn 100.000 doanh nghiệp quay trở lại hoạt động, đều là những tín hiệu đáng mừng. Đồng thời, khoảng 114.000 doanh nghiệp tạm ngừng kinh doanh và khoảng 36.000 doanh nghiệp hoàn tất thủ tục giải thể. Đằng sau mỗi con số ấy là những người chủ đã làm việc vô cùng vất vả.

Bước nhảy đầy cám dỗ

Khi doanh số chững lại và các khoản vay đè nặng, việc tìm kiếm một lời giải lớn là điều tự nhiên: một dây chuyền sản xuất mới, một thị trường mới, một hệ thống phần mềm mới, một dự án mới mà cuối cùng sẽ mang lại đủ tiền để trả hết mọi khoản nợ. Đôi khi, đó hoàn toàn là hướng đi đúng. Nhưng khi khoản đầu tư mới được tài trợ bằng việc vay thêm, một tình thế khó khăn có thể trở nên khó khăn hơn. Theo Fitch Ratings, tín dụng tại Việt Nam tăng khoảng 19% trong năm 2025 và đạt khoảng 145% GDP, mức cao so với chuẩn quốc tế. Nguồn vốn thì sẵn có. Câu hỏi thực sự là mỗi khoản vay có mang lại lợi ích cao hơn hẳn chi phí của nó hay không.

Các nhà tâm lý học đã đặt tên cho một phần của hiện tượng này là “leo thang cam kết”. Trong một nghiên cứu nổi tiếng năm 1976, Barry Staw nhận thấy những người cảm thấy mình chịu trách nhiệm về một quyết định không như ý có xu hướng rót thêm tiền vào đó, chứ không phải bớt đi. Đây là một phản ứng rất con người, và cũng đáng để biết đến, bởi nó tác động đến cả những nhà lãnh đạo dày dạn kinh nghiệm, không kém bất kỳ ai.

Nhỏ, ít tốn kém mà hiệu quả

Nhiều khi, những cải tiến giá trị nhất lại tốn rất ít chi phí. Trong chương trình SCORE của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) tại Việt Nam, vốn chủ yếu hỗ trợ các nhà máy chế biến gỗ và sản xuất đồ nội thất về hợp tác tại nơi làm việc, chất lượng và năng suất, 91% doanh nghiệp tham gia cho biết đã tiết kiệm được chi phí, 29% giảm được lỗi sản phẩm và 42% giảm được tỷ lệ nghỉ việc. Không điều nào trong số đó đòi hỏi máy móc lớn. Điều cần có là quy trình làm việc rõ ràng hơn, giao tiếp tốt hơn và những nhân viên được mời tham gia cải tiến chính công việc của mình.

Với dòng tiền cũng vậy. Khách hàng thanh toán chậm, hàng hóa nằm im trong kho và điều khoản thanh toán thiếu rõ ràng có thể âm thầm giữ lại nhiều tiền hơn cả số tiền mà một khoản vay mới mang lại. Giải phóng số tiền đó thường rẻ hơn đi vay.

Từng bước, bình tĩnh

Một trình tự hợp lý thường như sau. Trước hết, hiểu rõ công ty đang kiếm tiền và mất tiền ở đâu. Thứ hai, ổn định dòng tiền và trao đổi sớm, cởi mở với các bên cho vay; Ngân hàng Thế giới khuyến nghị những doanh nghiệp còn khả năng phục hồi nhưng đang gặp khó khăn nên cơ cấu lại nợ sớm thay vì chờ đợi. Thứ ba, thực hiện những cải tiến chi phí thấp mà chính những người trong công ty đã biết là cần thiết. Chỉ sau đó mới đầu tư, vào một hoặc hai việc chắc chắn sẽ hoàn vốn. Đầu tư không có gì sai. Đầu tư đúng việc, đúng thời điểm mới là điều làm nên hiệu quả.