Đồng vốn kiến tạo

Thành công của Việt Nam có được một phần rất lớn nhờ nguồn vốn đầu tư từ nước ngoài. Năm 2025, các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài đóng góp khoảng 77% kim ngạch xuất khẩu hàng hóa của cả nước, và vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) giải ngân đạt 27,6 tỷ USD. Cùng với dòng vốn ấy là nhà máy, việc làm, kỹ năng và cơ hội tiếp cận thị trường thế giới. Nhiều doanh nhân Việt Nam cũng chào đón một đối tác hay nhà đầu tư nước ngoài vào chính công ty của mình, và thường đó là một bước đi hoàn toàn đúng đắn.

Giữ sự cân bằng

Như mọi mối quan hệ hợp tác, vốn từ bên ngoài phát huy hiệu quả nhất khi cả hai bên cùng có lợi về lâu dài. Nhà đầu tư kỳ vọng có lợi nhuận là điều chính đáng, và một phần lợi nhuận sẽ được chuyển về cho họ dưới dạng cổ tức và tiền lãi. Theo Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), năm 2024, khoản chi trả thu nhập đầu tư ròng của Việt Nam ra nước ngoài vào khoảng 15,7 tỷ USD. Đó là một đặc điểm bình thường của nền kinh tế mở. Điều này cũng có nghĩa là lợi ích lâu dài phụ thuộc vào những gì được giữ lại: kỹ năng, nhà cung cấp trong nước, công nghệ và lợi nhuận được tái đầu tư.

Ở khía cạnh này, dư địa phát triển vẫn còn nhiều. Các khảo sát công bố năm 2025 cho thấy doanh nghiệp Nhật Bản tại Việt Nam chỉ mua khoảng 16% nguyên liệu đầu vào từ các nhà cung cấp do người Việt Nam sở hữu. Bên cạnh đó, một báo cáo của Bộ Tài chính cho biết hơn một nửa số doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài kê khai lỗ trong năm 2023, khiến vấn đề chuyển giá được quan tâm xem xét kỹ lưỡng hơn.

Việt Nam đã xác định một định hướng rõ ràng. Nghị quyết số 10-NQ/TW ngày 8 tháng 6 năm 2026 của Bộ Chính trị chủ trương lựa chọn đầu tư nước ngoài một cách chiến lược, thay vì thu hút bằng mọi giá. Các ưu đãi sẽ gắn với chuyển giao công nghệ, nội địa hóa và liên kết với doanh nghiệp trong nước, với mục tiêu đến năm 2030 đưa khoảng 10.000 doanh nghiệp Việt Nam tham gia chuỗi cung ứng của các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài. Báo cáo đánh giá năm 2026 của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) về Việt Nam cũng có nhận định tương tự: tăng trưởng trong tương lai sẽ phụ thuộc ít hơn vào quy mô vốn đầu tư và nhiều hơn vào chất lượng của dòng vốn ấy.

Cùng một cách nhìn trong phạm vi doanh nghiệp

Cách nhìn ấy cũng đúng khi một doanh nghiệp gia đình đón nhận nhà đầu tư từ bên ngoài. Một cổ đông mới có thể thực sự là cứu cánh trong lúc khó khăn. Tuy nhiên, trên chặng đường mười hay hai mươi năm, các điều khoản cũng quan trọng không kém đồng vốn: lợi nhuận được phân chia thế nào, ai là người quyết định, các khoản phí hay hợp đồng cung ứng có được chuyển về những doanh nghiệp khác của nhà đầu tư hay không, và điều gì sẽ xảy ra nếu dần dần các bên mong muốn những điều khác nhau.

Tái đầu tư: phép thử thầm lặng của một nhà đầu tư tốt

Có lẽ câu hỏi nói lên nhiều điều nhất là lợi nhuận sẽ đi về đâu. Một nhà đầu tư tốt sẽ tái đầu tư: vào máy móc thiết bị tốt hơn, vào con người và đào tạo, vào một bảng cân đối kế toán vững mạnh hơn, vào thị trường tiếp theo. Công ty mỗi năm một vững vàng hơn, và những người chủ ban đầu cùng sở hữu một doanh nghiệp có giá trị cao hơn trước.

Một nhà đầu tư kém phù hợp hơn có thể rút phần lớn lợi nhuận ra, năm này qua năm khác, qua cổ tức, phí dịch vụ hay các khoản thanh toán giữa các công ty trong cùng nhóm, trong khi máy móc cũ dần đi và những nhân viên giỏi nhất lần lượt ra đi. Trong một thời gian, các con số vẫn có thể trông chấp nhận được. Nhưng một công ty bị rút dần nguồn lực thường chỉ đang trì hoãn khó khăn, và khi khó khăn ập đến, những người chủ ban đầu có thể chỉ còn nắm một phần nhỏ hơn trong một doanh nghiệp yếu hơn so với khi họ chọn một đối tác khác, thậm chí không còn gì.

Các bằng chứng cũng cho thấy điều tương tự. Một đánh giá về các quỹ đầu tư tư nhân do Tổ chức Tài chính Quốc tế (IFC), thành viên chuyên về khu vực tư nhân của Nhóm Ngân hàng Thế giới, hỗ trợ cho thấy các quỹ thành công đã trực tiếp hỗ trợ vận hành cho các công ty mình đầu tư trong 93% trường hợp, so với 41% ở các quỹ kém hiệu quả hơn. Riêng tiền bạc hiếm khi tạo nên sự khác biệt. Những gì đi kèm với đồng vốn, và những gì được đầu tư trở lại, thường mới là yếu tố quyết định.

Khi bán doanh nghiệp là lựa chọn chu đáo hơn

Đôi khi, kết luận thẳng thắn là một cổ đông bên ngoài hoàn toàn không phải là lời giải phù hợp. Nếu công ty cần nhiều hơn những gì chủ sở hữu có thể đáp ứng, và không tìm được đối tác có thiện chí phù hợp, thì một thương vụ bán toàn bộ doanh nghiệp được chuẩn bị chu đáo có thể mang lại điều tốt hơn cho gia đình, cho nhân viên và cho chính doanh nghiệp so với một mối quan hệ hợp tác khiến doanh nghiệp suy yếu dần. Với người sáng lập, đây thường là lựa chọn khó khăn nhất về mặt tình cảm, bởi một công ty không chỉ là một tài sản. Tuy vậy, bán doanh nghiệp đúng thời điểm, cho một người mua sẵn sàng đầu tư vào doanh nghiệp và chăm lo cho con người ở đó, có thể là một quyết định có trách nhiệm, thậm chí là rộng lượng.

Đôi điều gợi ý

Trước khi nhận vốn từ bên ngoài, Quý vị nên xác định rõ công ty cần gì ngoài tiền, chẳng hạn kỹ năng, thị trường hay hệ thống, và chọn một đối tác có thể mang lại những điều đó. Hãy thỏa thuận bằng văn bản về tỷ lệ lợi nhuận được tái đầu tư, cách quyết định cổ tức và các khoản phí, cũng như những quyết định nào cần sự đồng thuận của tất cả cổ đông. Hãy cân nhắc liệu một phần nhu cầu có thể được đáp ứng trước bằng tiền mặt và lợi nhuận của chính công ty hay không. Hãy thẳng thắn so sánh phương án hợp tác với phương án bán doanh nghiệp. Và hãy tìm những đối tác có ý định gắn bó lâu dài, đào tạo người lao động địa phương và mua hàng từ các nhà cung cấp trong nước. Những đối tác như vậy không hề hiếm, và hợp tác với họ thường mang lại nhiều thành quả nhất.